Lek. Irena Wojtowicz

Składniki odżywcze – poznaj ich znaczenie dla organizmu

Przedstawione poniżej treści nie mają charakteru promocyjnego. Ich wyłącznym celem jest edukacja i podniesienie poziomu wiedzy odbiorcy na temat zdrowia. Należy jednak pamiętać, że żadna z informacji nie może zastąpić porady lekarskiej lub konsultacji z farmaceutą.

Zróżnicowana dieta to podstawa zdrowia, bowiem dostarczamy w niej mnóstwa życiodajnych substancji. Jakie są źródła i znaczenie składników odżywczych dla organizmu? Czy możemy jakoś uzupełnić dietę, która nie zawiera odpowiednich ilości niektórych składników odżywczych?

Co to są składniki odżywcze

Składnikami odżywczymi nazywamy związki, występujące w produktach spożywczych, zarówno pochodzenia roślinnego jak i zwierzęcego, które po spożyciu ulegają strawieniu i przyswojeniu1. Zapewniają naszemu organizmowi prawidłowy rozwój i funkcjonowanie (pełnią funkcje budulcowe, energetyczne i regulujące), ale tylko wtedy, gdy będą dostarczane w odpowiednich ilościach i proporcjach.

Składniki odżywcze można podzielić na kilka kategorii:

  • Białka (aminokwasy): pełnowartościowe – zwierzęce oraz pochodzące z roślin strączkowych; niepełnowartościowe – roślinne; częściowo niepełnowartościowe;
  • Tłuszcze – nasycone (zwierzęce) i nienasycone (roślinne – w tym wielo- i jednonienasycone);
  • Węglowodany – proste i złożone;
  • Witaminy;
  • Sole mineralne: makroelementy – wapń, fosfor, potas, magnez, chlor, siarka, sód; mikroelementy – żelazo, cynk, miedź, molibden, jod, mangan, kobalt, fluor, selen, chrom;
  • Błonnik pokarmowy – wyjątkowy składnik odżywczy, ponieważ jako jedyny nie ulega strawieniu i przyswojeniu;
  • Woda.

Podstawowe zasady zdrowej diety

Zdrowe nawyki żywieniowe pomogą dostarczyć niezbędnych składników odżywczych we właściwych proporcjach. Pamiętaj, aby wybierać produkty jak najmniej przetworzone oraz unikać tych bogatych w tłuszcze trans (utwardzone tłuszcze roślinne) i cukry proste. Batoniki, ciasteczka, ciasta, burgery i kolorowe napoje powinny być wyjątkową rzadkością, bo oprócz chwilowej przyjemności dostarczają niemal samych niezdrowych składników. Zaleca się, aby tłuszcze nasycone stanowiły <10% dziennego zapotrzebowania energetycznego, a wielonienasycone 6–10%, przy czym proporcje kwasów n-6:n-3 powinny wynosić mniej niż 4:12.

Jedz posiłki regularnie, najlepiej 5 w ciągu dnia, w odstępach 3-4-godzinnych. Sięgaj po różnorodne warzywa i owoce – według Światowej Organizacji Zdrowia w łącznej ilości przynajmniej 400 g dziennie, w co najmniej 5 porcjach. Jedna porcja to dla przykładu 3-4 śliwki, talerz zupy warzywnej albo szklanka soku pomidorowego. Również tutaj niezwykle istotne jest utrzymanie właściwego stosunku – mniej więcej ¾ warzyw do ¼ owoców3. Lepiej, żeby owoce kwaśne przeważały nad słodkimi. Sięgaj tylko po zdrowe węglowodany złożone o niskim indeksie glikemicznym – chleb, ryż, ziemniaki, makaron, zboża i produkty zbożowe, owoce i warzywa bogate w skrobię.

Składniki odżywcze dla zdrowego i silnego organizmu

Poniżej przedstawiamy jaką rolę pełnią składniki odżywcze i gdzie możemy znaleźć niektóre z nich:

  • Błonnik – sugeruje się jego rolę w zwiększaniu sytości, utrzymaniu lub osiąganiu prawidłowej masy ciała, utrzymaniu prawidłowego stężenia cholesterolu i triglicerydów we krwi – znajdziemy go w malinach, pestkach dyni i słonecznika oraz pieczywie razowym;
  • Zdrowe tłuszcze – dostarczają niezbędnych, nienasyconych kwasów tłuszczowych (NNKT), których organizm sam nie potrafi wytworzyć – bogatym ich źródłem są pełnotłuste ryby morskie (zawierają dużo kwasów omega 3), większość olejów roślinnych (z oliwek, lniany, kokosowy), pełnotłusty nabiał;
  • Witaminy, w tym A, C, E, kwas foliowy – bardzo ważne dla odporności;
  • Witamina D – pomaga w utrzymaniu prawidłowego stanu kości i zębów oraz wspiera utrzymanie właściwego stężenia wapnia we krwi;
  • Potas – pomaga w utrzymaniu prawidłowego ciśnienia tętniczego krwi – przyjmujemy go w bananach, fasoli, szpinaku i awokado;
  • Wapń – utrzymuje prawidłowy stan włosów i paznokci, jest niezbędny do prawidłowej budowy i rozwoju także kości oraz zębów – występuje w produktach mlecznych, brokułach, orzechach i jarmużu;
  • Żelazo – kluczowe do tworzenia erytrocytów (czerwonych krwinek) i hemoglobiny, zmniejsza uczucie zmęczenia i znużenia – jego źródłem są: chude mięso czerwone, wątróbka, jaja, kakao, pestki dyni i słonecznika, morele, kasza jaglana;
  • Magnez – przyczynia się do zmniejszenia uczucia zmęczenia i znużenia, pomaga w utrzymaniu równowagi elektrolitowej, przyczynia się do utrzymania prawidłowego metabolizmu energetycznego, pomaga w prawidłowym funkcjonowaniu mięśni oraz w utrzymaniu prawidłowych funkcji psychologicznych – zawarty m.in. w kakao, kaszy gryczanej, białej fasoli, orzechach laskowych, płatkach owsianych, grochu;
  • Selen – pełni kluczową rolę w ochronie DNA, białek i lipidów przed uszkodzeniem oksydacyjnym, wpływa na utrzymanie prawidłowej funkcji tarczycy – m.in. w orzechach, rybach słodkowodnych, wołowinie, drobiu i produktach zbożowych.

Aktualnie na rynku dostępnych jest wiele suplementów, zawierających różnorodne witaminy i minerały. Pamiętajmy, że żaden z nich nie może być stosowany jako substytut zróżnicowanej diety. Znając znaczenie składników odżywczych, możemy po nie sięgnąć, aby uzupełnić ewentualne deficyty pokarmowe i poprawić wydolność organizmu – nie przekraczajmy jednak zalecanej przez producenta dziennej dawki spożycia. Zwróćmy też uwagę na skład – zgodnie z obowiązującymi w Polsce rozporządzeniami, źródłem danej substancji możemy nazwać tylko taki suplement, który zawiera co najmniej 15% Zalecanego Dziennego Spożycia tej substancji, znajdującej się w 100 g, 100 ml lub opakowaniu produktu, jeżeli opakowanie zawiera wyłącznie jedną porcję. Natomiast o wysokiej zawartości możemy powiedzieć dopiero wówczas, gdy produkt zawiera co najmniej podwójną wartość w stosunku do produktu oznaczonego jako „źródło”. Jeśli decydujemy się przyjmować suplementy, wybierajmy te z odpowiednią zawartością poszczególnych składników4.

Źródła

  1. E. Kolarzyk, Dietetyka-Definicje, Zakład Higieny i Dietetyki Uniwersytet Jagielloński Collegium Medicum Kraków, http://www.zhid.wl.cm.uj.edu.pl/documents/2225372/83688538/Dietetyka-definicje.pdf
  2. B. Sobień, G. Kopeć, Rodzaje tłuszczów pokarmowych, Medycyna Praktyczna dla Pacjenta, 5.10.2011.
  3. A. Taraszewska, Kiedy najlepiej spożywać owoce?, Narodowe Centrum Edukacji Żywieniowej.
  4. http://www.oswiadczenia.eu/oswiadczenia-zywieniowe-menu/2-oswiadczenia/5-wykaz-oswiadczen-zywieniowych
Owoce i orzechy